«Οδύσσεια» Νόλαν: Η πιο δριμεία κριτική ήρθε από την πιο αναπάντεχη πλευρά

Μπορεί μια ταινία να έχει τα μεγαλύτερα προβλήματα και παρ' όλ' αυτά να λατρεύεται από ένα σοβαρά μεγάλο μέρος του κοινού; Ασφαλώς ναι. Ασφαλώς επίσης το σοβαρά μεγάλο μέρος του κοινού δεν αποδέχεται κατ' ανάγκην τα «μεγαλύτερα προβλήματα». Αν μάλιστα πρόκειται για ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, ενός προσώπου που (όπως κάθε λατρευόμενος) ασκεί περίπου υπνωτιστική εξουσία στο (τεράστιο) εκκλησίασμά του, το θέμα μας γίνεται ακόμα πιο ενδιαφέρον. (Και ίσως λιγότερο κινηματογραφικό, εδώ που τα λέμε.) Πέρα όμως από το ότι κάθε σινε-γενιά έχει δικαίωμα (και υποχρέωση) στα αριστουργήματα και τους δημιουργούς που αναδεικνύει, υπάρχουν και κάποιες θεωρήσεις που στέκουν ως αντικειμενικότερα κριτήρια ερμηνείας και αξιολόγησης ενός έργου. Αν δε το έργο αποτελεί μεθερμηνεία της Οδύσσειας, ενός κειμένου δηλαδή που έχει στις πλάτες του τον αφηγηματικό/σημειολογικό σκελετό της ανθρώπινης ιστορίας, το πράγμα ζορίζει. 

Η Έμιλι Γουίλσον, εξέδωσε το 2017 μια μετάφραση της Οδύσσειας η οποία είναι πολυσυζητημένη (υποδήλωση ο χαρακτηρισμός) και κατέστησε την ίδια ένα πρόσωπο στο οποίο οι λυσσαλέοι μαχητές του διαδικτύου βρήκαν την poster woman της woke ανάγνωσης του Έπους, άρα τη Νο 1 εχθρό τους όσο προλειαίνονταν το έδαφος της νολανικής μεταγραφής. Δεν βοήθησε τον Άγγλο, στα μάτια των λυσσασμένων πάντα, ότι παραδέχθηκε ως κύρια επιρροή του στην συγγραφή του σεναρίου την μετάφρασή της.

Θα περίμενε κανείς ευνοϊκή μεταχείριση εκ μέρους της Γουίλσον στο πόνημα του Νόλαν; Θα περίμενε. Στην χειρότερη θα περίμενε την σιωπή του ακαδημαϊκού μπροστά στον, λέμε τώρα, «εκχυδαϊσμό» που το σινεμά συνήθως καταφέρνει στα μάτια των λογοτεχνών. Την έλαβε την ευνοϊκή μεταχείριση; Δεν θα το ισχυριστεί κανείς.

Σε συνέντευξή της στον Guardian η Γουίλσον κονιορτοποίησε ελαφρώς την ταινία του Νόλαν, μιλώντας για μετατροπή του Οδυσσέα σε συμβατικό ήρωα δράσης: «Θα ντρεπόμουν να έχω γράψει οτιδήποτε σε αυτό το σενάριο [...] Δεν είναι, νομίζω, μια σύνθετη ταινία. Και δεν νομίζω ότι μελετά έναν σύνθετο ήρωα. Βλέπω μια απλή ταινία δράσης για έναν ήρωα δράσης που νοιώθει άσχημα που είναι ήρωας δράσης.»

Δεχόμενη ότι κάθε εκδοχή της Οδύσσειας εμπεριέχει ερμηνεία και μετατροπές, η Γουίλσον εκτιμά πως η ταινία αφαιρεί πάρα πολλές από τις εντάσεις που ορίζουν το πρωτότυπο. Ο Οδυσσέας δεν είναι απλά γενναίος ή ευγενής. Είναι ένας περίπλοκος άνδρας, του οποίου η ευφυία είναι αδιαχώριστη από τα ελαττώματά του. «Το επίκεντρο είναι ότι ο Οδυσσέας είναι κάποιος που σε γεμίζει ταυτόχρονα θαυμασμό και δυσπιστία», λέει η Γουίλσον.

Συνεχίζοντας την κριτική της, εκτιμά πως το έργο δεν επιτυγχάνει στο πώς πραγματεύεται τις γυναίκες και τις σχέσεις στην καρδιά του έπους. Θεωρεί πως οι γυναίκες είναι μακράν πιο περίπλοκες στον Όμηρο από ότι στις προσαρμογές του και την ταινία. Προχωρώντας την λογική της εκτιμά ότι το έργο δεν είναι μόνο περί ενός ηρωικού άνδρα που επιστρέφει αλλά και περί «μιας γυναίκας που κρατά ένα σπίτι, ένα βασίλειο και μια κρίση επί 20 χρόνια». Δεν το είδε στον Νόλαν αυτό. (Και δεν θα το δει και ποτέ, ως σήμερα, στον Νόλαν αυτό. Το αν αυτό είναι ελάττωμα μιας φιλμογραφίας σηκώνει κουβέντα.)

Η κριτική της επεκτείνεται και στην γενικώς πολυσυζητημένη απουσία του σεξ, ιδίως στην πολυπλόκαμη σχέση με την Καλυψώ, που ομολογουμένως στην ταινία δεν είναι κάτι παραπάνω από μια στωική, παρότι ερωτευμένη, εξομολογήτρια.

Έχει δίκιο η Γουίλσον; Οι (εικονο)λάτρεις θα διαφωνήσουν κάθετα, οι αιμοδιψείς αρνητές θα συμφωνήσουν ολόψυχα και οι σκεπτικιστές θα πουν ότι οι πρώτοι συζητούν «απλά για σινεμά» ενώ πρόκειται περί ενός ανεπανάληπτα γιγάντιου πακέτου ιδεών, τρόπων, λόγου και αισθητικής που έχει παραφθαρεί (ευγενικότερα: μεταμορφωθεί) και οι δεύτεροι ότι ίσως δεν έχουν και πολύ ενδιαφέρον για την κινηματογραφική συζήτηση, αλλά ούτε και με την υπεραιώνια αντοχή των μέγιστων κειμένων σε οποιαδήποτε μεταγραφή. Ακόμα και της, μάλλον, αντιποιητικής της Γουίλσον.