Το «Hunger Games: Catching Fire», η φουτουριστική δραματική περιπέτεια που ανέδειξε τη «βασίλισσα του indie», Τζένιφερ Λόρενς σε mainstream ηρωίδα δράσης, συνεχίζει να σπάει ταμεία όπου κι αν προβάλλεται, αλλά ένα μπλοκμπάστερ με γυναίκα πρωταγωνίστρια δεν είναι καθόλου συνηθισμένο φαινόμενο. Κι αν η φετινή χρονιά ανήκει στις ηρωίδες της «Ζωής της Αντέλ», την αστροναύτη του «Gravity» και τη γουντιαλενική «Τζάσμιν» της Κέιτ Μπλάνσετ, μια νέα έρευνα της Ακαδημίας Κινηματογράφου της Νέας Υόρκης αποδεικνύει ότι η βιομηχανία παραμένει πεισματικά στερεοτυπική όσον αφορά τις αναπαραστάσεις των φύλων στην οθόνη, αλλά και τις θέσεις που καταλαμβάνουν οι γυναίκες στο χώρο του θεάματος. Η έρευνα επικεντρώνεται σε ποσοτικά και ποιοτικά στοιχεία των ρόλων που προσφέρονται σε άνδρες και γυναίκες, στο βαθμό που εκείνοι απαιτούν γυμνό, στις αμοιβές των ηθοποιών, αλλά και στο ποσοστό των γυναικών που κατέχουν θέσεις πίσω από την κάμερα.
Με τις γυναίκες καταλαμβάνουν το 50% των θεατών, αλλά και με μια αύξηση στον αριθμό των γυναικών σκηνοθετών, όπως δείχνουν οι λίστες του Σάντανς, η έρευνα προσπαθεί να εξηγήσει γιατί αυτοί οι αριθμοί συρρικνώνονται δραματικά στην κορυφή της πυραμίδας της κινηματογραφικής βιομηχανίας: «Ρίχνοντας φως σε γενικότερα ζητήματα διακρίσεων, ελπίζουμε να ανοίξει η συζήτηση για το τι πρέπει να γίνει, ώστε οι γυναίκες να καταλαμβάνουν περισσότερες και υψηλότερες θέσεις στις μεγάλες παραγωγές».
Στο δείγμα των 500 πιο προβεβλημένων ταινιών από το 2007 ως το 2012, η έρευνα απέδειξε ότι μόλις το ένα τρίτο των ομιλούντων ρόλων καλύπτονται από γυναίκες, ενώ ισορροπημένη κατανομή παρουσιάζει μόλις το 10% των ταινιών.
«Για κάθε αλλαγή χρειάζεται χρόνος» επισημαίνει η επικεφαλής του Κέντρου Σπουδών για τις Γυναίκες στην Τηλεόραση, τον Κινηματογράφο και τα Νέα Μέσα στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια, Δρ Μάρθα Λόζεν, που επιμελήθηκε την έρευνα. «Η βιομηχανία του σινεμά είναι μέρος της κοινωνίας κι ακολουθεί τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις της».
Σύμφωνα με τις μετρήσεις, μόλις το 18% των σκηνοθετών, παραγωγών, σεναριογράφων, καλλιτεχνικών διευθυντών και μοντέρ που εργάστηκαν στις 250 μεγαλύτερες εμπορικές επιτυχίες του 2012, είναι γυναίκες, μια βελτίωση σε σχέση με το 1998 της τάξης του ισχνού 1%. Αν ψάξουμε μόνο στο πόστο του σκηνοθέτη, οι γυναίκες καταλαμβάνουν το χαμηλό 9% για τις ίδιες ταινίες, κάτι που η Δρ Λόζεν συγκρίνει ανοιχτά με τη χαμηλή εκπροσώπηση των γυναικών σε υψηλές ηγετικές θέσεις στις μεγαλύτερες πολυεθνικές εταιρείες. Στα πολύ υψηλά πόστα οι άνδρες εξακολουθούν να κυριαρχούν σε σχεδόν απόλυτο βαθμό.
Ένα σημείο που εστιάζουν οι ερευνητές είναι και η δυσκολία με την οποία έρχεται η αλλαγή. «Ένας απλός θεατής που βλέπει την επιτυχία του «Hunger Games» είναι εύκολο να αποπροσανατολιστεί. Αλλά αυτές οι λίγες περιπτώσεις υψηλού προφίλ είναι οι εξαιρέσεις που επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Αν κανείς δει τα νούμερα, διαπιστώνει ότι η αλλαγή έρχεται πολύ αργά» σημειώνει η Λόζεν. Σύμφωνα με τους αριθμούς του Forbes, οι δέκα πιο ακριβοπληρωμένες ηθοποιοί συγκέντρωσαν συνολικά 181 εκατομμύρια δολάρια έναντι 465 των ανδρών συναδέλφων τους, ενώ στα περσινά βραβεία της Ακαδημίας των Όσκαρ, 140 άνδρες ήταν υποψήφιοι για βραβείο και μόνο 35 γυναίκες, με μηδενική μάλιστα εκπροσώπηση σε κατηγορίες όπως της σκηνοθεσίας, της φωτογραφίας και πολλών τεχνικών ειδικοτήτων.
Αλλά και επί της οθόνης, η έρευνα δείχνει ότι το 29% των γυναικών ηθοποιών στις 500 πιο προβεβλημένες ταινίες του δείγματος φορούσε αποκαλυπτικά ρούχα με αντίστοιχο ανδρικό ποσοστό μόλις στο 7%. Το 26% των γυναικών εμφανίζονταν ημίγυμνες (9% στους άνδρες), ενώ σε σχέση με το 2007 υψηλότερος είναι και ο αριθμός των έφηβων κοριτσιών που έχουν κάποιο γυμνό στις ταινίες όπου εμφανίζονται.
Επιπλέον, σε μια σεζόν που οι πρωταγωνίστριες της τολμηρής «Ζωής της Αντέλ» μονοπώλησαν το ενδιαφέρον, παρουσιάζοντας τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν στο γύρισμα των ερωτικών σκηνών, μια σειρά από άνδρες ηθοποιούς (με τελευταίο τον παραλίγο πρωταγωνιστή Τσάρλι Χάναμ) είπαν «όχι» στο σκληρό γυμνό του «Fifty Shades of Grey». Σύμφωνα με την έρευνα «οι γυναίκες στο σινεμά πρέπει να είναι νέες και οι απαιτήσεις σχετικά με την εμφάνισή τους είναι υψηλότερες. Οι θεατές ενδιαφέρονται περισσότερο για το επαγγελματικό στάτους των ανδρών ηρώων, αλλά κυρίως για το προσωπικό στάτους των γυναικών ηρωίδων. Όλα αυτά μαζί δένουν με τα γενικότερα στερεότυπα της κοινωνίας όσον αφορά τις ταυτότητες των φύλων. Για τις γυναίκες ισχύει ακόμα το νέα και όμορφη».
Πρόσφατα η Λόρα Λίνεϊ, παραλαμβάνοντας το βραβείο της στο ετήσιο Women in Film LA, θυμήθηκε πόσο παρανοϊκά πολλή ώρα είχαν ασχοληθεί όλοι με τα …μαλλιά της, όταν πρωτοεμφανίστηκε στην κινηματογραφική βιομηχανία, αλλά ανέλυσε και τη μοναξιά που μπορεί να αισθανθεί μια πρωταγωνίστρια στο γύρισμα: «Σύντομα διαπίστωσα ότι ο χώρος είναι εντελώς ανδροκρατούμενος. Σαν ηθοποιός στο πλατό είναι εύκολο να αισθανθείς απομονωμένη, αφού οι σκηνές με άλλες γυναίκες είναι λιγότερο συχνές, γυναίκες στο συνεργείο υπάρχουν σπάνια, ενώ συνήθως δεν έχεις πρόσβαση στις γυναίκες executives που μπορεί να μπαινοβγαίνουν στα στούντιο».
Η επιτυχία ταινιών όπως οι οσκαρικές παραγωγές της Κάθριν Μπίγκελοου ή το γυναικοκρατούμενο «Φιλενάδες» τείνει να γίνεται αντιληπτή ως ένα βήμα προόδου στον τομένα της ισότητας. Ωστόσο, αν και είναι λογικό να αναμένεται κάποια αλλαγή μετά από μια «γυναικεία» επιτυχία, η επικεφαλής της έρευνας υπογραμμίζει ότι «Οι παλιές συνήθειες δύσκολα εκριζώνονται. Μια επιτυχία σαν της Μπίγκελοου έκανε περισσότερο καλό στην ίδια παρά στις γυναίκες του χώρου, αφού η στάση μας απέναντι στο φύλο, στην ηλικία ή στο χρώμα του δέρματος καθορίζεται από προκαταλήψεις πολύ βαθιά ριζωμένες. Ένας από τους λόγους για τους οποίους η αλλαγή έρχεται δύσκολα, είναι το γεγονός ότι αυτά τα ευρήματα δε θεωρούνται πρόβλημα από ανθρώπους στις υψηλές θέσεις και στα κέντρα εξουσίας, ακόμα κι από γυναίκες. Εκτός κι αν εντοπίζουν μεν ένα πρόβλημα, το οποίο όμως δε σκοπεύουν να λύσουν».
