Ήταν μια παράσταση μοντέρνα χωρίς στόμφο και σοβαροφάνεια, η οποία ανέδειξε το λόγο του Αισχύλου, χλεύασε την αρχαιολαγνεία και εν τέλει άνοιξε έναν εντελώς καινούργιο δρόμο, γεμάτο σεβασμό και αγάπη για την ανάγνωση του αρχαίου δράματος.
Ήμασταν τυχεροί όσοι βρεθήκαμε το προηγούμενο Σάββατο στην Επίδαυρο. Γίναμε μάρτυρες μιας σπάνιας στιγμής.
Πιστοποιήσαμε την τόλμη και την ιερή αυθάδεια μιας νέας γενιάς δημιουργών, οι οποίοι ξαναδιαβάζουν τα αρχαία κείμενα και τα παρουσιάζουν χωρίς τα κουρασμένα βαρίδια του παρελθόντος.
Ο Έκτορας Λυγίζος, γνωστός κυρίως από την ταινία «Το Αγόρι Τρώει το Φαγητό του Πουλιού» (βραβείο Καλύτερης Ταινίας από την Ελληνική Ακαδημία Κινηματογράφου και βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Σκηνοθέτη στις Νύχτες Πρεμιέρας 2013) καταπιάστηκε με τη πιο δύσκολη ίσως από τις σωζόμενες τραγωδίες.
Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου (γράφτηκε μάλλον ανάμεσα στο «Επτά επί Θήβας», 467π.Χ. και την «Ορέστεια», 458π.Χ.) είναι ένα έργο στατικό. Δεν έχει σχεδόν καθόλου δράση και βασίζεται στους τεράστιους μονολόγους του ομώνυμου ήρωα.
Μέχρι τώρα οι παραστάσεις του Προμηθέα χτίζονταν πάνω στις ερμηνευτικές και τεχνικές ικανότητες κάποιου μεγάλης ηλικίας ηθοποιού, ο οποίος ήταν ακινητοποιημένος σε κάποιο σημείο της σκηνής.
Ο Λυγίζος όμως αμφισβήτησε αυτή τη στατικότητα, έσπασε την ακινησία με μοναδικό του όπλο το λόγο του Αισχύλου – που τον ακούσαμε στην εξαιρετική μετάφραση του Παναγιώτη Μουλά.
Η υπόθεση του έργου
Το ΚΡΑΤΟΣ και η ΒΙΑ καρφώνουν τον Προμηθέα στον Καύκασο κατ’ εντολή του Δία. Πρέπει να τιμωρηθεί διότι έφερε τη φωτιά στους ανθρώπους.
Στη συνέχεια ο Χορός των Ωκεανίδων με τον πατέρα τους, τον Ωκεανό, ρωτούν τον Προμηθέα γιατί τιμωρήθηκε, ενώ λίγο αργότερα η Ιώ εξιστορεί και αυτή τα πάθη της εξαιτίας του έρωτα του Δία για αυτήν, και ο Προμηθέας προφητεύει το μέλλον της.
Αρνείται όμως να κατονομάσει το μελλοντικό του σωτήρα, ο οποίος θα βγει από τη γενιά της Ιούς.
Προς το τέλος ο Ερμής απειλεί τον Προμηθέα εκείνος όμως συνεχίζει να μη λέει το όνομα του σωτήρα του, ο οποίος θα εκθρονίσει το Δία. Η τελική τιμωρία είναι ακόμη αυστηρότερη.
Το πρόβλημα του Χορού
Το μεγάλο πρόβλημα αυτού του έργου είναι και το ίδιο το πρόβλημα της αρχαίας τραγωδίας: ο Χορός. Όλοι οι παλαιοί δάσκαλοι έδιναν πάντα μια συμβουλή στους μαθητές τους: «Μην κατεβείς στην Επίδαυρο, αν δε ξέρεις τι να κάνεις με το Χορό».
Στο αρχαίο δράμα «η δράση δεν ήταν αποκλειστικό προνόμιο των υποκριτών και αντίστοιχα, η αφήγηση δεν ήταν αποκλειστικό προνόμιο του Χορού» λέει η δραματολόγος Κατερίνα Κωνσταντινάτου στο πρόγραμμα της παράστασης και συνεχίζει «στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, Χορός και υποκριτές μοιράζονται εξίσου τον υβριδικό ρόλο του αφηγητή-φορέα της αναπαράστασης».
Για αυτό το λόγο ο Έκτορας Λυγίζος βασίστηκε πάνω στην σύγκρουση και τη σύγκλιση του ατομικού με το συλλογικό, μοιράζοντας με ένα ιδιοφυή τρόπο ολόκληρο το κείμενο και στους επτά εξαιρετικούς ηθοποιούς του (Στεφανία Γουλιώτη, Δήμητρα Βλαγκοπούλου, Τζίνα Θλιβέρη, Άννα Μάσχα, Θάνος Τοκάκης, Μιχάλης Κίμωνας, Γαλήνη Χατζηπασχάλη).
Καταρχάς δημιούργησε ένα ρήγμα στον ίδιο τον κεντρικό χαρακτήρα, τον Προμηθέα, μοιράζοντας τους μονολόγους του σε δύο ηθοποιούς: τον ίδιο τον εαυτό του και τη Στεφανία Γουλιώτη.
Δεν είχαμε δηλαδή έναν «ατομικό» Προμηθέα αλλά δύο σιαμαίους αδερφούς.
Για πρώτη φορά επίσης, ο Προμηθέας δεν ήταν καρφωμένος και ακίνητος σε ένα σημείο αλλά ελεύθερος να κινηθεί στην ορχήστρα της Επιδαύρου.
Το ίδιο έγινε και με τους υπόλοιπους ρόλους και το Χορό.
Με αυτό τον τρόπο το έργο άνοιξε και αποκάλυψε απίστευτες κρυμμένες δυνάμεις, την ώρα που ο Χορός ανέδειξε μια εντελώς καινούργια πνοή και μας άφησε με ανοιχτό στόμα να θαυμάζουμε την αληθινή λειτουργία του, εντελώς πρωτόγνωρη αλλά και απόλυτα ενταγμένη στη λογική του κειμένου.
Ένα εκπληκτικό σκηνικό
Στο κέντρο της ορχήστρας ένα τεράστιο ξύλινο ομοίωμα του Προμηθέα (αριστουργηματικά φτιαγμένο από την Κλειώ Μπομπότη) θύμιζε τη στατικότητα του έργου και ταυτόχρονα την έθετε σε συνεχή δοκιμασία.
Γύρω από αυτό το ντεκόρ μια οχτάδα νέων (που υπογράμμιζαν τη νεανικότητά τους με τα σχεδόν «σχολικά» κοστούμια τους) εναλλάσσονταν στους ρόλους της τραγωδίας χωρίς να σέβονται καμιά από τις θεατρικές συμβάσεις: ούτε την στομφώδη είσοδο του Χορού, ούτε την υπογραμμισμένη εμφάνιση των χαρακτήρων, ούτε τη μουσική.
Χωρίς καμία θεατρικότητα και χωρίς να χρησιμοποιεί κανένα από τα παλιομοδίτικα στοιχεία της εκφοράς του λόγου, ο Λυγίζος αφαίρεσε όλα τα περιττά στολίδια – μερικές φορές ακόμη και τα μη-περιττά.
Κράτησε έτσι την καθαρότητα του λόγου και έσπασε τη στατικότητα, ενώ την ίδια στιγμή τη σεβάστηκε και την εξύμνησε ακριβώς μέσα από το λόγο.
Ο Λυγίζος ανακάλυψε μια νέα καθαρότητα στην εκφορά του λόγου, βρήκε ακόμη και το βαθιά κρυμμένο χιούμορ του κειμένου.
Μια νέα «μετάφραση»
Λένε ότι κάθε γενιά έχει υποχρέωση να μεταφράζει τα κλασικά κείμενα στη δική της γλώσσα.
Για να το κάνει όμως αυτό, πρέπει να τα αντιμετωπίσει χωρίς το βάρος που έχουν αφήσει πάνω τους οι προηγούμενες μεταφράσεις. Οφείλει δηλαδή, να μπει στον πυρήνα τους και να τα δει από την αρχή.
Αυτό ήταν και το μεγάλο επίτευγμα του Έκτορα Λυγίζου. Το έκανε ακριβώς με τον ίδιο τρόπο που ο ασεβής Κάρολος Κουν ξαναδιάβασε και «ξαναμετέφρασε», σύμφωνα με τις ανάγκες της εποχής, τους «Όρνιθες» του Αριστοφάνη, το 1959, προκαλώντας την οργή των υπερασπιστών μίας, ουσιαστικά ανύπαρκτης, καθωσπρέπει παράδοσης.
Αυτό που είδαμε το προηγούμενο Σάββατο στο αργολικό θέατρο ήταν ο θρίαμβος μιας νέας μετάφρασης.
Ήταν ο ανατριχιαστικά τέλειος συντονισμός μιας καταπληκτικής ομάδας, η οποία έφτιαξε μουσική χωρίς να χρησιμοποιήσει ούτε μία νότα – είχε ο λόγος τους όμως τόση μουσικότητα που δεν την είχες ανάγκη τη μουσική.
Ο λόγος είναι αρκετός. Αρκεί βέβαια «να ξέρεις να του αφαιρέσεις την αγκίδα του».
Και ο Έκτορας Λυγίζος την αφαίρεσε αυτή την αγκίδα και μας παρέδωσε ένα μικρό αριστούργημα.
Φωτογραφίες παράστασης: Εύη Φυλακτού
