Ο Νίκος Κορνήλιος («11 Συναντήσεις με τον Πατέρα Μου») μίλησε στο cinemag.gr για τη «Μητριαρχία» του, πώς προέκυψε και πώς υλοποιήθηκε, τις πρωταγωνίστριές του, τα στερεότυπα που αμφισβητεί μαζί τους, καθώς και για την ελπίδα πως έπειτα από αιώνες άμεσης ή έμμεσης ανδρικής επικυριαρχίας, μόνο ένας πιο θηλυκός κόσμος είναι σε θέση να αναχαιτίσει το ρεσιτάλ βίας, απληστίας, ακραίων ανισοτήτων και φυσικής καταστροφής.
Τι είναι όμως αυτή η «Μητριαρχία» που ευαγγελίζεται η ταινία; Σε αυτή βλέπουμε 60 γυναίκες διαφορετικών ηλικιών, εθνικοτήτων και κοινωνικής προέλευσης, να συνθέτουν για 7 ημέρες τον δικό τους κόσμο, καθώς συγκεντρώνονται για να προστατεύσουν ένα καταφύγιο που απειλείται με κατεδάφιση.
Πέραν της ξεκάθαρης αποστολής που αναλαμβάνουν, η συνύπαρξη αυτή λειτουργεί ως αφορμή προκειμένου να επαναπροσδιορίσουν τη θέση τους στον σημερινό κόσμο, έναν κόσμο βαθιά ποτισμένο από την τεστοστερόνη που εκκρίνει η κυρίαρχη παρουσία του άνδρα στους αιώνες. Ο ίδιος ο Κορνήλιος άλλωστε σημειώνει πως εκείνο που ονομάζουμε «Πολιτισμός» είναι ένας έμφυλος πολιτισμός, είναι ο πολιτισμός της τεστοστερόνης.
Κατά τη διάρκεια της ημέρας, οι γυναίκες της «Μητριαρχίας» συζητούν και συγκρούονται σχετικά με την κοινωνία, τη σεξουαλικότητα, την πολιτική, τις σχέσεις, τη μητρότητα, την εργασία. Τη νύχτα, πάλι, αφήνονται να εκφραστούν, να χορέψουν, να εξομολογηθούν βιώματα και εμπειρίες.
Και το ερώτημα-στοίχημα που προκύπτει από τούτη τη συνύπαρξη είναι το εξής: αν οι γυναίκες χαράξουν το δικό τους αποτύπωμα, αν μετά από χιλιετίες ανδρικής επικυριαρχίας βρουν τον δικό τους λόγο, είτε για την κοινωνική ζωή είτε για τη σχέση με το σώμα και τις επιθυμίες του, ένας άλλος τρόπος ύπαρξης πάνω στον πλανήτη είναι δυνατός.
Μόνο με την εκθήλυνση του πολιτισμού μπορεί να υπάρξει μια κοινή ζωή που δεν θα τη χαρακτηρίζει η βία. Με την έλευση της Μητριαρχίας. Κι αν ακούγεται ουτοπικό, δεν είναι παρά το σενάριο μιας ταινίας. Αυτή για την οποία ο Νίκος Κορνήλιος μοιράστηκε τις σκέψεις του μαζί μας.
μητριαρχία – trailer από NyxtesPremieras
Η «Μητριαρχία» μοιάζει ένα από τα αυτά τα μεγαλόπνοα, φιλόδοξα σχέδια (είτε λόγω βασικής ιδέας είτε λόγω πρακτικών δυσκολιών) που κανείς σκέφτεται και έπειτα για χρόνια επεξεργάζεται για να τολμήσει να τα προσπαθήσει. Συνέβη αυτό με εσάς; Πόσο καιρό δουλεύετε στο μυαλό σας την τόσο ιδιαίτερη ιδέα και εκτέλεση;
Η ιδέα, η σκέψη ότι αυτό που ονομάζουμε «ανθρώπινος πολιτισμός» είναι ο «ανδρικός πολιτισμός» και όπου σε αντάλλαγμα της όποιας «προόδου» και «ανάπτυξης» έχει σωρεύσει πόλεμους, γενοκτονίες, βιασμούς, στρατόπεδα εξόντωσης, καταστροφή της φύσης και των ζωντανών πλασμάτων της, θρησκευτικό φανατισμό (για έναν άνδρα-θεό πάντα) τεράστιες κοινωνικές ανισότητες, καταπιεστικές ιεραρχικές δομές, – η σκέψη αυτή, ή καλύτερα, η συνειδητοποίηση αυτή έρχεται από μακριά.
Τείνουμε να ξεχνάμε ότι ο κόσμος από καταβολής του φτιάχτηκε από άντρες με μόλις έναν αιώνα σταδιακής γυναικείας χειραφέτησης – κι αυτής μόνο σε ένα τμήμα του κόσμου. Η όποια λοιπόν αλλαγή παραδείγματος ζωής δεν μπορεί να προέλθει από τους άντρες γιατί η πατριαρχία, κάτω από κάθε μορφής «ιδεολογία», εμπεριέχει τη βία,την εξουσία, την υποταγή.
Ακόμα και αυτό που ονομάζουμε «τέχνη» δεν είναι παρά ένας καλυμμένος ή και απροκάλυπτος τρόπος πνευματικής επιβολής, πνευματικής εξουσίας. Η ουσιαστική αλλαγή παραδείγματος θα έρθει – έρχεται – όσο οι γυναίκες έρχονται στο προσκήνιο της ιστορίας, περνώντας από την ιδιωτική στη δημόσια σφαίρα και αφήνοντας το αποτύπωμά τους.
Κι εδώ είναι η μεγάλη δυσκολία: τα πάντα είναι διαποτισμένα από τον τρόπο των ανδρών και είναι εξαιρετικά δύσκολο οι γυναίκες να βρουν τη δική τους φωνή χωρίς ν’ αντιγράφουν ηθελημένα ή άθελα τους τα ανδρικά στερεότυπα.
Όσο λοιπόν η θεματολογία της «Μητριαρχίας» ήθελε το χρόνο της για να γίνει από σκέψη απόλυτη πεποίθηση, τόσο η σύλληψη και η εκτέλεση της ταινίας, με τη συμμετοχή ενός τόσο μεγάλου αριθμού γυναικών ηθοποιών, υπήρξε ακαριαία.
Την ίδια ημέρα που είχα την ιδέα για αυτήν την ταινία έστειλα ένα email στις καλές μου φίλες ηθοποιούς και συνεργάτισσες και η ανταπόκριση τους ήταν άμεση και ενθουσιώδης. Μέσα σε λίγους μήνες η ταινία είχε γυριστεί! Οι πρακτικές δυσκολίες πολλές, αλλά ήταν τέτοια η συλλογική δυναμική που ξεπερνούσε κάθε εμπόδιο και δυσκολία. Το μοντάζ βέβαια, με τις 80 ώρες υλικό, κράτησε 12 μήνες κι εκεί ουσιαστικά «ξαναγράφτηκε» η ταινία.
Yπάρχει φυσικά το μάλλον κλισέ αλλά εύλογο ερώτημα: ποια ήταν τα – συγκεκριμένα ή αφηρημένα – κριτήρια με τα οποία επιλέξατε τις γυναίκες αυτές; Ήταν μια πρόκληση η διατήρηση ισορροπιών στην απεικόνιση της διαφορετικότητας ή διαμορφώθηκε ως σύνολο βάσει της αλληλεπίδρασης των μελών της ομάδας;
Έχω, εδώ και καιρό, πάρει αποστάσεις από την άχαρη διαδικασία που λέγεται κάστινγκ. Ή μάλλον θα έλεγα ότι πια οι ηθοποιοί μου είναι αυτές/οι που με επιλέγουν – με την εμπιστοσύνη και τη φιλία τους.
Είναι μια σχέση προσωπική πολύ ισχυρή, ένα κοινό απόθεμα συναισθημάτων, που δημιουργείται μέσα στο χρόνο, μέσα από εργαστήρια και πρόβες, από συζητήσεις και κοινές αναζητήσεις, από δοκιμές και αγωνίες για μια φράση, για μια χειρονομία, για μια έκφραση.
'Eτσι, μέσα από τις πρόβες της ταινίας, με την κάθε μια ξεχωριστά αλλά και σε μικρές υπο-ομάδες, δουλέψαμε πάνω στους χαρακτήρες έτσι που να έχουν ένα ιδιαίτερο στίγμα, να έχουν κάτι ουσιαστικό να πουν σε σχέση με τη γυναικεία παρουσία σήμερα.
Να αλληλοσυμπληρώνονται και να πείθουν ότι έχουν θέση εκεί, σ’ αυτήν την μάζωξη των γυναικών, σ’ αυτά τα «θεσμοφόρια».
Άρα, απαντώντας στο ερώτημά σας, συνέβησαν και τα δυο: από τη μία οι γυναίκες της «Μητριαρχίας» είναι πολύ διαφορετικές μεταξύ τους και αντιπροσωπεύουν έναν ολόκληρο – γυναικείο – κόσμο και από την άλλη οι ρόλοι διαμορφώθηκαν και προσαρμόστηκαν στην προσωπικότητα της κάθε ηθοποιού ξεχωριστά.
Βέβαια, όσο πειστική και να θέλει να είναι η ταινία, πρόκειται για μια «ουτοπία». Ένας τόπος συνεύρεσης τόσο διαφορετικών μεταξύ τους γυναικών δεν ξέρω αν υπάρχει κάπου στην πραγματικότητα. Αλλά που ξέρετε; Η πραγματικότητα ξεπερνά και την πιο ισχυρή φαντασία!
Είστε σκηνοθέτης που καλλιεργεί με ιδιαίτερη τέχνη την σχέση του με τους εκάστοτε ηθοποιούς – φαντάζομαι ότι αυτή η ταινία είναι η απόλυτη δοκιμή όλης της εμπειρίας που έχετε συγκεντρώσει όσον αφορά την καθοδήγησή τους και την εκμαίευση των προσωπικών τους ιστοριών και σκέψεων;
Έτσι είναι. Ένα από τα ισχυρά κίνητρα για να κάνω κινηματογράφο – πέρα από την καθαρή περιέργεια για το πώς φτιάχνονται οι ταινίες! – ήταν και είναι η μαγεία των προσώπων, όταν είναι μέσα στην αλήθεια τους, στην αλήθεια του ρόλου τους.
Κι αυτό είναι – ευτυχώς – ένα άλυτο μυστήριο, ο δρόμος δηλαδή για να φτάσεις μαζί με την/τον ηθοποιό μέχρι εκεί.
Δεν υπάρχουν κανόνες, παρά μόνο ίσως η απόλυτη εμπιστοσύνη και ο βαθύτερος σεβασμός για την ιερή αυτή στιγμή της εκμυστήρευσης, όπου το μύχιο γίνεται κοινό – είτε όλα είναι βιωματικά, είτε όλα είναι επιννοημένα, είτε συνυπάρχουν και τα δυο.
Το ζητούμενο είναι η εσωτερική αυτή συμπόρευση, το να «γίνεις ένα», να ταυτιστείς με την/τον ηθοποιό κατά τη διαδικασία της ανίχνευσης της αλήθειας κάθε σκηνής. Άρα, η συχνή ερώτηση αν οι ηθοποιοί παίζουν έναν ρόλο ή τον εαυτό τους δεν έχει κανένα νόημα, ακριβώς γιατί μιλάμε για ηθοποιούς. Εκεί είναι όλη η διαφορά.
Πώς μια αφήγηση εσωτερικών καταστάσεων ή εξωτερικών συμβάντων θα γίνει συναρπαστική. Αυτή είναι η τέχνη του ηθοποιού. Να κάνει το προσωπικό ν’ ακούγεται «μυθικό» και το «μυθικό» ν’ ακούγεται προσωπικό. Να κάνει το μικρό μεγάλο.
H συγκεκριμένη «τεχνική» της Μητριαρχίας είναι θα έλεγα ένας προφορικός τρόπος «εγγραφής» του σεναρίου κατ’ ευθείαν στα σώματα και τις ψυχές των ηθοποιών και την δοκίμασα πρώτη φορά στη Μουσική των Προσώπων. Αλλά κάθε ταινία είναι μια άλλη ταινία, μ’ ενδιαφέρει να ξανασκέφτομαι κάθε φορά τον κινηματογράφο από την αρχή.
Πόσο εύκολο, ή έστω εφικτό, είναι να διαμορφωθεί μια πραγματικά γυναικεία ματιά στα πράγματα, όταν όλοι και όλες έχουν εσωτερικεύσει σε τόσο μεγάλο βαθμό τον ανδρικό λόγο; Μήπως ο στόχος δεν θα έπρεπε να είναι καν αυτός, αλλά μια ουδέτερη, ανθρώπινη ματιά πέρα από φύλα;
Η ουδέτερη, ανθρώπινη ματιά δεν νομίζω ότι υπάρχει. Γιατί και «ο άνθρωπος» είναι γένους αρσενικού και πρόκειται για μια ακόμα κατασκευή του άνδρα κατ’ εικόνα και ομοίωσή του. Η ίδια η γλώσσα είναι ένα πεδίο έμφυλης επικυριαρχίας.
Όλες και όλοι, όπως λέτε, έχουν εσωτερικεύσει όχι μόνο «τον ανδρικό λόγο» αλλά τον βαθύτερο, τον ύπουλο σεξισμό που εμπεριέχεται στην ίδια τη γλώσσα.
Άρα το ζητούμενο είναι να ανακαλύψουν, ν’ ανασύρουν και ν’ ακούσουν οι γυναίκες τη δική τους φωνή – που υπάρχει – έτσι ώστε και οι άνδρες να τολμήσουν ν’ ακούσουν κι αυτοί τη γυναικεία φωνή μέσα τους – που και αυτή υπάρχει.
Να μεταμορφωθεί έτσι η ίδια γλώσσα που μιλάμε καθώς και οι βαθύτερες συμπεριφορές μας και νοοτροπίες μας που τις θεωρούμε δεδομένες και εξυπηρετούν σχεδόν πάντα την πατριαρχική εκδοχή της ζωής.
Η τεστοστερόνη είναι διάχυτη παντού, φανερά ή καλυμμένα! Η συνείδηση του φύλου δεν είναι μια εύκολη υπόθεση, όπως και κάθε είδους συνειδητοποίηση της θέσης μας στον κόσμο και της ύπαρξής μας. Το προφανές και η συνήθεια μας αποκοιμίζουν.
Πιστεύω όμως πως μόνο αν ο κόσμος μας γίνει πιο θηλυκός υπάρχει ελπίδα να ξεπεράσουμε τη βία, τους πολέμους (και τον οικονομικό πόλεμο), την καταστροφή του περιβάλλοντος, την απληστία της ισχύος.
Τέλος, πώς είδατε την εμπειρία του crowdfunding; Είναι κάτι που πλέον θεωρείται αναπόσπαστο κομμάτι της ανεξάρτητης κινηματογραφίας – είναι ένα μέρος της δουλειάς στο οποίο μπορείτε να συνηθίσετε;
Το ιδανικό είναι να υπάρχουν αληθινοί παραγωγοί – ιδιώτες ή δημόσιοι φορείς. Και να μην ξεχνάμε ότι μπορούμε πάντα να υπολογίζουμε στην αμύθητη περιουσία που όλοι έχουμε: την αλληλεγγύη!
