Η Ταινιοθήκη της Ελλάδος, μετά τα αφιερώματα του τελευταίου εξαμήνου στον Ηλία Καζάν και στο Νίκο Παπατάκη, έχει τώρα την τιμή να παρουσιάσει ένα μεγάλο αναδρομικό αφιέρωμα στον Αντρέι Ταρκόφσκι με τίτλο «Εικόνα και χρόνος, Αντρέι Ταρκόφσκι», το οποίο περιλαμβάνει ολόκληρη τη φιλμογραφία του κορυφαίου δημιουργού.
Ο Ταρκόφσκι που γεννήθηκε στην Ρωσία και πέθανε σε ηλικία 54 ετών στο Παρίσι, βρέθηκε 5 φορές υποψήφιος στο φεστιβάλ των Καννών (το 1969 κέρδισε το βραβείο FIPRESCI για τον «Αντρέι Ρουμπλιόφ», το 1972 κέρδισε το Μεγάλο βραβείο επιτροπής και το βραβείο FIPRESCI για το «Solaris», το 1980 κέρδισε το Οικουμενικό βραβείο της επιτροπής για το «Stalker», το 1982 κέρδισε το βραβείο FIPRESCI, Οικουμενική επιτροπής και σκηνοθεσίας (εξ ημισείας με τον Μπρεσόν για το «L' Argent» για τη «Νοσταλγία», και το 1986 φεύγει νικητής με το Μεγάλο βραβείο επιτροπής, το Οικουμενικό βραβείο και το βραβείο FIPRESCI για την «Θυσία») και υπήρξε συγγραφέας του (κλασικού πλέον) «Σμιλεύοντας το Χρόνο» , που είναι ένα έργο του σκηνοθέτη για να αναδημιουργήσει τη ζωή: την κίνησή της, τις αντιφάσεις της, τη δυναμική και τις συγκρούσεις της, αλλά και φωτογράφος.
Το τρέιλερ του «Stalker» (1979)
Αναλυτικά, οι ταινίες που θα προβληθούν στο αφιέρωμα είναι οι εξής:
«Το βιολί και ο οδοστρωτήρας» (1960), ένα μεσαίου μήκους -45 λεπτών- φιλμ, που αποτέλεσε την πτυχιακή εργασία του Ταρκόφσκι για την κινηματογραφική σχολή που παρακολουθούσε στη Ρωσία (την θρυλική VGIK).
«Τα παιδικά χρόνια του Ιβάν» (1962), την οποία ο Ζαν Πολ Σαρτρ έγραψε πως είναι «η ωραιότερη ταινία που έχει δει ποτέ του», αφηγείται την ιστορία του νεαρού ορφανού Ιβάν μέσα από μια σειρά ονείρων και συζητήσεων.
«Αντρέϊ Ρουμπλιόφ» (1968), το κατά πολλούς αριστούργημα του Ταρκόφσκι. Βρισκόμαστε στη Ρωσία του 15ου αιώνα, όπου ο αγιογράφος Θεοφάνης ο Έλληνας επιλέγει ως βοηθό του το μοναχό Αντρέι Ρουμπλιόφ, που έχει διάφορους θεολογικούς προβληματισμούς κι όταν σε μια επιδρομή των Ταρτάρων αναγκάζεται να σκοτώσει, απαρνείται για μεγάλο διάστημα τη ζωγραφική.
«Σολάρις» (1971). Βασισμένο στο ομότιτλο μυθιστόρημα του Στάνισλαβ Λεμ, το «Solaris» αποτελεί την πρώτη απόπειρα του Ταρκόφσι να ασχοληθεί με το σινεμά του φανταστικού, ακολουθώντας το οδοιπορικό του Κρις Κελβίν, που έχει σταλεί σε αποστολή στον πλανήτη Solaris για να ξεδιαλύνει τα μυστήρια που αναφέρθηκαν από έναν προηγούμενο κοσμοναύτη, τον Μπάρτον.
«Ο Καθρέφτης» (1974). Εκεί ένας άντρας, γύρω στα σαράντα πεθαίνει και θυμάται το παρελθόν του: την παιδική του ηλικία, τη μητέρα του, τον πόλεμο, προσωπικές του στιγμές αλλά και πράγματα που αφηγούνται την ιστορία του ρώσικου έθνους.
«Στάλκερ» (1979), που περιγράφει την πορεία τριών ατόμων μέσα σε ένα φανταστικό τοπίο που ονομάζεται «ζώνη» αναζητώντας ένα σημείο που λένε ότι εκπληρώσει όλες τις επιθυμίες του ανθρώπου.
«Νοσταλγία» (1983). Εδώ, κεντρικός ήρωας είναι ο συγγραφέας Αντρέι Γκορσακόφ που σκοπεύει να γράψει την βιογραφία του Ρώσου συμπατριώτη του και ποιητή Σασνόφσκι, ο οποίος είχε ζήσει τον 18ο αιώνα και αφού έμεινε στην Ιταλία για τρία χρόνια, επιστρέφοντας στην Ρωσία είχε γίνει ράκος και αυτοκτόνησε. Ο Αντρέι για να μπορέσει να καταλάβει τι ήταν αυτό που σημάδεψε την ζωή του Σασνόφσκι, αποφασίζει να επισκεφτεί την Ιταλία, τον τόπο που είχε ζήσει ο Σασνόφσκι.
«Ο Χρόνος του Ταξιδιού» (1983), το οποίο και προβάλλεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Πρόκειται για ένα ωριαίο ντοκιμαντέρ, το οποίο εξιστορεί τα ταξίδια του Ταρκόφσκι στην Ιταλία για τα γυρίσματα της «Νοσταλγίας», και για τα οποία συνεργάστηκε στενά με τον σεναριογράφο και συγγραφέα Τονίνο Γκέρα.
«Η Θυσία» (1986), το κύκνειο άσμα του μεγάλου δημιουργό είναι παράλληλα και ένας φόρος τιμής στον Ίνγκμαρ Μπέργκμαν. Ένα αγόρι θα μάθει τη μέρα των γενεθλίων του πως η ανθρωπότητα βρίσκεται προ των πυλών του Τρίτου Παγκοσμίου Πολέμου, που διαφαίνεται καταστροφικός.
Το τρέιλερ της «Θυσίας» (1986), της πιο πολυβραβευμένης ταινίας του Ταρκόφσκι στο φεστιβάλ των Καννών
Παράλληλα, θα προβληθούν και τρια ντοκιμαντέρ για τη ζωή και το έργο του σημαντικού Ρώσου σκηνοθέτη, τα οποία έχουν προβληθεί ελάχιστα -εως και καθόλου- στην Ελλάδα:
«Σκηνοθεσία Αντρέϊ Ταρκόφσκι», του Μιχαήλ Λεσζιλόφσκι (1988)
«Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο: η Εξορία και ο Θάνατος του Αντρέι Ταρκόφσκι» του Έμπο Νεμάν (1988)
και το «Μια ημέρα του Αντρέι Αρσένεβιτς», ένα σπάνιο ντοκουμέντο του Κρις Μάρκερ (2000).
Το τρέιλερ του «Solaris» (1971)
Αναλυτικά, το πρόγραμμα προβολών είναι το εξής:
Πέμπτη 12 Φεβρουαρίου
19.30 Εγκαίνια έκθεσης «Εικόνα και Χρόνος: Εικόνες της Κρίσης» [Είσοδος ελεύθερη]
21.00 «Ο Χρόνος του Ταξιδιού», ντοκιμαντέρ σε σκηνοθεσία του Αντρέι Ταρκόφσκι και του Τονίνο Γκουέρα 1983, 62’ [Είσοδος με προσκλήσεις]
Παρασκευή 13 Φεβρουαρίου
17.00 «Αναζητώντας τον Χαμένο Χρόνο: η Εξορία και ο Θάνατος του Αντρέι Ταρκόφσκι», ντοκιμαντέρ του Ε. Ντεμάντ 1988, 131’
19.15 «Νοσταλγία» 1983, 125’
Προλογίζει ο Φώτος Λαμπρινός, σκηνοθέτης
21.30 «Η Θυσία» 1986, 149’
Προλογίζει ο Αχιλλέας Κυριακίδης, συγγραφέας-μεταφραστής-σκηνοθέτης
Σάββατο 14 Φεβρουαρίου
17.00 «Σκηνοθεσία Αντρέι Ταρκόφσκι», ντοκιμαντέρ του Μ. Λεσζιλόφσκι 1988, 100’
19.00 «Ο Καθρέφτης» 1974, 107’
Προλογίζει ο Άγγελος Αλετράς, σκηνοθέτης
21.00 «Σολάρις» 1971, 165’
Προλογίζει η Μαρία Κομνηνού, Αν. Καθηγήτρια ΕΚΠΑ, Γεν. Γραμ. ΔΣ Ταινιοθήκης της Ελλάδος
Κυριακή 15 Φεβρουαρίου
17.30 «Ο Χρόνος του Ταξιδιού» (Ε)
18.45 «Αντρέι Ρουμπλιόφ» 1966, 183’ Προλογίζει ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, Πρόεδρος Εφορευτικού Συμβουλίου Εθνικής Βιβλιοθήκης Ελλάδος
22.15 «Τα Παιδικά Χρόνια του Ιβάν» 1962, 95’
Δευτέρα 16 Φεβρουαρίου
17.30 «Σολάρις» 1971, 165’ (Ε)
20.30 «Αντρέι Ρουμπλιόφ» 1966, 183’ (Ε)
Τρίτη 17 φεβρουαρίου
18.00 «Μια Ημέρα του Αντρέι Αρσένεβιτς», ντοκιμαντέρ σε σκηνοθεσία του Κρις Μαρκέρ 2000, 55’
19.15 «Τα Παιδικά Χρόνια του Ιβάν» 1962, 95’ (Ε)
Προλογίζει ο Δήμος Αβδελιώδης, σκηνοθέτης
21.00 «Στάλκερ» 1979, 160’
Προλογίζει ο Πέτρος Σεβαστίκογλου, σκηνοθέτης
Τετάρτη 18 Φεβρουαρίου
18.00 «Το Βιολί και ο Οδοστρωτήρας» 1960, 45’
19.00 «Ο Καθρέφτης» 1974, 107’ (Ε)
Προλογίζει ο Λάζαρος Λαζαρίδης, σκηνοθέτης, θεωρητικός κινηματογράφου
21.00 «Στάλκερ» 1979, 160’ (Ε)
(όλες οι ταινίες θα προβληθούν με ελληνικούς υπότιτλους εκτός από το ντοκιμαντέρ «Μια ημέρα του Αντρέι Αρσένεβιτς» που θα προβληθεί μόνο με αγγλικούς)
Όσο για τα εισιτήρια και τις κάρτες διαρκείας, η τιμή εισόδου έχει οριστεί στα 5 € ανά προβολή, ενώ η κάρτα διαρκείας για όλο το αφιέρωμα 25 ευρώ (Κάρτα διαρκείας μειωμένη -για φοιτητές, μαθητές, ανέργους, δασκάλους-καθηγητές, ατέλειες, Άτομα με Αναπηρία (ΑμεΑ), άνω των 65, και νέους 18 έως 26 ετών- για όλο το αφιέρωμα: 15 ευρώ)
Τέλος, η Μαρία Κομνηνού, γενική γραμματέας της Ταινιοθήκης της Ελλάδος και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών γράφει στο σημείωμά της:
«Ποια είναι τα στοιχεία που στοιχειοθετούν το πορτραίτο αυτού του δημιουργού; Σε τι οφείλεται το γεγονός ότι είκοσι εννέα χρόνια μετά το θάνατο του μεγάλου δημιουργού τα έργα του εξακολουθούν να παίζονται σε όλες τις Ταινιοθήκες και τα Πανεπιστήμια του κόσμου και οι ιστοσελίδες του να εμπλουτίζονται με δοκίμια και συζητήσεις στις περισσότερες γλώσσες του κόσμου;
Ο Ταρκόφσκι, την περίοδο που στην Ευρώπη επικρατούν τα ρεύματα τις νεωτερικότητας, nouvelle vague, free cinema, επιστρέφει σε μια μεταφυσική προσέγγιση της κινηματογραφικής δημιουργίας. Την ώρα που οι συνάδελφοί του στη δύση εμπνέονται από το «θάνατο του συγγραφέα» και το «θάνατο του θεού», ο Ταρκόφσκι οδηγείται σε μια ανανέωση της εικονογραφικής παράδοσης. Όπως γράφει ο ίδιος «σκοπός της Τέχνης είναι να εξηγήσει στον ίδιο τον καλλιτέχνη και στους γύρω του γιατί ζει ο άνθρωπος, ποιο είναι το νόημα της ύπαρξης του. Να εξηγήσει στους ανθρώπους για ποιούς λόγους εμφανίστηκαν σ’ αυτόν τον πλανήτη, ή τουλάχιστον να τους θέσει το ερώτημα».
Σύμφωνα με τον Πολωνό σκηνοθέτη Κριστόφ Ζανούσι, την ίδια απάντηση έδωσε ο Ταρκόφσκι όταν ρωτήθηκε από έναν αμερικάνο φοιτητή, που τον έβλεπε σαν ένα είδος γκουρού, τι πρέπει να κάνει για να είναι ευτυχισμένος. Ο Ταρκόφσκι θύμωσε και του απάντησε ότι σκοπός της ζωής δεν είναι η ευτυχία, αλλά το να ανακαλύψει κανείς το νόημα της ύπαρξης.
Ο Ταρκόφσκι, αυτός ο επίγονος της μεγάλης παράδοσης του σοβιετικού κινηματογράφου, αποκηρύσσει τα στοιχεία της προπαγάνδας, το στοιχείο της ρητορικής της επανάστασης και επανέρχεται, προσπαθώντας να χρησιμοποιήσει την εικόνα για να δημιουργήσει ένα δικό του σύμπαν, πέραν της εικαστικής σκέψης και πέραν της ουτοπίας της διαλεκτικής. Ένα ρεπερτόριο εικόνων διαπερνά το έργο του και δημιουργεί μυστικά περάσματα ανάμεσα στο ορατό και στο αόρατο. Μια κατεξοχήν ποιητική φύση σμιλεύει τον χρόνο και υπενθυμίζει στους ανθρώπους ότι στόχος τους δεν είναι η ευτυχία, αλλά το να ανακαλύψουν το νόημα της ζωής».
