Σιωπηλή Φίλη

Silent Friend

Αυγή 20ού αιώνα, αρχές δεκαετίας του 1970, πανδημία 2020. Η Ίλντικο Ενιέντι επιστρέφει, στο σινεμά και στην φόρμα της, με μια τριπλή αφήγηση για την σύνδεσή μας με την φύση, για την σχέση μας με τους άλλους, για την κατάσταση του εαυτού. Τι άλλο να ζητήσει κανείς από ένα έργο τέχνης;

Συντάκτης: Ηλίας Δημόπουλος

ΜΟΙΡΑΣΟΥ ΤΟ

Πριν από μια μικρή θεματική/στυλιστική αποτίμηση της μεγάλης επιστροφής της Ουγγαρέζας δημιουργού, φρονώ ως απαραίτητη μια προειδοποίηση στον συμπτωματικό θεατή της: Αυτή είναι μια ταινία που πρέπει κανείς να είναι προϊδεασμένος ως προς την λογική και την ευαισθησία της, να συντονιστεί κατά το δυνατόν με την οπτική της γωνία. Διότι αν πρόκειται (που επιβάλλεται) να μιλήσει κανείς για τον ρόλο του φυσικού στοιχείου στο έργο, δηλαδή του περιβάλλοντος ως μια διαρκούσα προαιώνια πραγματικότητα ολοκληρωτικά υπερβαίνουσα τρέχοντες όρους (περί οικολογίας ο λόγος), οφείλεται εκτιμώ να σημειωθεί ότι η Ενιέντι, παρότι οπωσδήποτε στοιχειώνει ανθρώπινα το έργο, προσκαλεί σε μια αισθητά διαφορετική οπτική γωνία. Η δραματουργία, όσο κι αν περιεκτική ημών και των γεγονότων της ζωής μας, δεν παύει να είναι ο κόσμος σύμφωνα με τη Φύση (ιδίως εδώ ένα δέντρο, ένα αιθέριο Γκίνγκο Μπιλόμπα – αλλά και ένα γεράνι που κρατά έναν έξοχο «ρόλο»), τουλάχιστον κατά πώς εμείς την αντιλαμβανόμαστε όντες, ούσες και όντα σε πνευματική κατάσταση βαθιάς ενσυναίσθησης. Οπότε άλλο το κλίμα της ταινίας, ας μην περιμένουμε ασύμβατα με την λογική του.

Από το παραπάνω πηγάζουν πολλά σημεία του έργου που ίσως ερμηνευθούν, ιδίως από την μερίδα του κοινού που είναι εξασκημένη σε ανάλογες αναγνώσεις και προσμονές, ακόμα και ως τρόπον τινά «αντιδραστικά». Παράδειγμα, η ιστορία των ‘70ς που συναισθάνεται την ιστορική της συγκυρία (τα απόνερα των πολιτικών ‘60ς) αλλά δεν την συμμερίζεται ως τίποτα το εξαιρετικά σημαντικό υποτάσσοντάς την στο μοτίβο της. Οπότε και από αυτήν την πλευρά είστε προειδοποιημένοι.

Από την άλλη μεριά, η ιστορία των αρχών του 20ού αιώνα εκκινεί από μια έντονα σκιαγραφημένη φεμινιστική βάση, την οποία ούτε ποτέ εγκαταλείπει, αλλά ούτε και ποτέ προσγειώνει σε μια εκδοχή σύγχρονα στρατευμένης ορολογίας. Περιγράφει σχεδόν πρωτοφεμινιστικά την ιστορία μιας γυναίκας που εισβάλλει με ζέση (και πνευματικό κύρος) στο άψυχο και σκελετωμένα χιουμορίζον ανδροκρατούμενο πανεπιστημιακό περιβάλλον, κινούμενη διαρκώς, αναζητώντας αέρα και ανοίγματα όχι διαφυγής μα δημιουργίας.

Στο σημερινό φιλμικό σκέλος, τοποθετημένο στην εποχή της κοινωνικής απόστασης του COVID και της διαπροσωπικής εισβολής της καχυποψίας και του πρόσθετου λοξοκοιτάγματος του διαφορετικού, και παρά τις σεναριακές αδυναμίες, η Ενιέντι έχει υπερόπλο της την μεγαλειώδη, ανακουφιστικά ευγενή παρουσία του Τόνι Λουνγκ. Από αυτόν η ιστορία της τεχνολογικής δυνατότητας αφουγκρασμού του δέντρου (που παρακολουθεί άπαντες υπεραιωνόβια) συστοιχίζεται ευλύγιστα με την παράλληλη ιστορία εξευγενισμού του ανθρώπινου κτήνους που πρέπει λίγο να παλέψει παραπάνω για να υπερνικήσει τον τρόμο του για το διαφορετικό, την φοβική επιφύλαξη για το ασύνηθες.

Το ότι η Ενιέντι κατόρθωσε μια ταινία που συγχρονισμένα τεχνολογεί και φυσιολογεί, συγχωρήστε μου το αδόκιμο των λέξεων, μού φάνταξε εντυπωσιακό. Επέτρεψε στο θέμα της να εισχωρήσει στην κινηματογράφηση (οπότε θα δείτε και εικόνες τεχνολογικής αποτύπωσης, που μαζί με το σκορ φέρνουν έως και έναν new age αέρα, αλλά και ιδιότροπα, γαλήνια PoV πλάνα των παρατηρητών της ταινίας – που είναι τα φυτά της) με τρόπο οργανικό, ρέοντα, φιλοσοφικό και φιλοσοφημένο (δεν θα αρνούμουν ότι η ταινία σού κατεβάζει τους σφυγμούς – αν και δεν είναι καν αργή), διαλέγοντας έναν μεθοδικά (σαν) αυτοσχέδιο τρόπο να μεταπηδά από χωροχρόνο σε χωροχρόνο έχοντας στο νου της και τους ανθρώπους αλλά ακόμα περισσότερο εκείνο που θέλει να υπηρετήσει.

Αν επιχειρούσα μια σύνοψη σε μια έννοια κλειδί αυτή θα ήταν η ώσμωση, ίσως καλύτερα η συν-ουσία. Η με ευγένεια μετάθεσή μας από την αποξενωμένη, αγχωτική, αν όχι νευρωτική, διεκπεραίωση του βίου σε μια κατάσταση συνουσιακή, όπου πέρα από την συναίσθηση του φυσικού κόσμου και την κατανόηση της ακατάπαυστης ζωικότητάς του κατορθώνουμε μια φιλοσοφική ανύψωση στον χώρο της δικής μας θέσης στον Κόσμο, της απτής, της εξαρτημένης, της αλληλοβοηθητικής, της διόλου κεφαλαιώδους μα και της δυνητικά θαυματουργού, ενδέχεται να ήταν στους στόχους της δημιουργού. Θα παραβλέψω τις μικρές της παρακάμψεις, ίσως και τις περιστασιακές της αφηρημάδες, είναι άλλωστε πάντα καλοβαλμένες αν όχι σύμφυτες με τον ρεμβασμό του έργου, δηλώνοντας απερίσπαστα γοητευμένος.