NAZA

Ένα συνταρακτικό ντοκιμαντέρ που κοιτάζει πίσω από τις οθόνες και τους αλγορίθμους του πολέμου στη Γάζα, αποκαλύπτοντας τον μηχανισμό που μετατρέπει την ανθρώπινη ζωή σε αριθμό και την εξόντωση σε διαδικασία. Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής στο 83ο Φεστιβάλ Βενετίας, πανελλήνια πρώτη προβολή στις 32ες Νύχτες Πρεμιέρας.

Συντάκτης: Πάνος Γκένας

ΜΟΙΡΑΣΟΥ ΤΟ

Δύο χρόνια μετά το «Καμιά Άλλη Γη», οι Γιουβάλ Αμπραχάμ και Ρέιτσελ Ζορ αλλάζουν οπτική γωνία χωρίς όμως να αλλάζουν πεδίο μάχης. Το «NAZA» δεν κοιτάζει αυτή τη φορά προς τα ερείπια της Γάζας, αλλά προς τις οθόνες και τους ανθρώπους που ευθύνονται γι’ αυτά. Είκοσι τέσσερις Ισραηλινοί στρατιωτικοί και στελέχη υπηρεσιών πληροφοριών μιλούν στην κάμερα των Αμπραχάμ και Ζορ ανώνυμα, με αλλοιωμένα πρόσωπα και φωνές, για τον τρόπο με τον οποίο η ανθρώπινη ζωή μετατρέπεται σε μία μεταβλητή μιας καλά οργανωμένης μαζικής εξόντωσης, μιας γενοκτονίας.

Ο τίτλος της ταινίας, άλλωστε, προέρχεται από τον όρο που χρησιμοποιείται για την εκ των προτέρων εκτίμηση των «παράπλευρων απωλειών». Το «NAZA» δεν ενδιαφέρεται να αποδείξει ότι ο πόλεμος στην Γάζα έχει εσκεμμένο και υπολογισμένο χαρακτήρα. Ενδιαφέρεται για πως ένας ένας ακρογωνιαίος λίθος του διεθνούς δικαίου, η υποχρέωση να πλήττονται μόνο στρατιωτικοί στόχοι, μετατρέπεται σε εργαλείο που νομιμοποιεί τη σφαγή.

Οι άνθρωποι που μιλούν στην κάμερα δεν είναι απαραίτητα μεταμελημένοι whistleblowers. Μιλούν υπηρεσιακά για συστήματα γεωεντοπισμού, παρακολούθησης κινητών τηλεφώνων, τεχνητής νοημοσύνης και αλγοριθμικής επιλογής στόχων. Όταν χρειάζεται να γίνουν πιο επεξηγηματικοί πιάνουν χαρτί και μολύβι. Μόνο που τα κουτιά, οι γραμμές, τα βέλη, αποτυπώνουν κτίρια, γειτονιές, ανθρώπους. Οι Αμπραχάμ και Ζορ δεν επιλέγουν τη συναισθηματική πολιορκία. Δεν γεμίζουν το φιλμ με εικόνες καταστροφής ούτε σπρώχνουν τον θεατή προς μια προκαθορισμένη αντίδραση μέσω μουσικής ή μοντάζ. Το «NAZA» είναι ψυχρό, επαναληπτικό και σχεδόν ασκητικό. Οι ίδιες νυχτερινές ταράτσες, οι ίδιες σκοτεινές φιγούρες, τα ίδια φώτα του Τελ Αβίβ στο βάθος. Κι όμως, εκεί ακριβώς βρίσκεται η πιο ανατριχιαστική υπογράμμιση της ταινίας, στη θέα μιας πόλης που συνεχίζει κανονικά.

Οι άνθρωποι γύρω από την ταράτσα τρώνε, κοιμούνται, επιστρέφουν από τη δουλειά, ανάβουν τα φώτα στα διαμερίσματά τους, παρακολουθούν τηλεόραση. Λίγες δεκάδες χιλιόμετρα μακριά, όσα περιγράφουν οι συνεντευξιαζόμενοι αποτελούν μία άλλη πραγματικότητα. Η Γάζα απουσιάζει σχεδόν από το οπτικό πεδίο, αλλά βαραίνει πάνω σε κάθε κάδρο. Η απουσία της είναι η παρουσία της.

Το «NAZA» είναι μια ταινία για το πώς το αδιανόητο γίνεται διαδικασία. Για το πως η ανθρώπινη ζωή γίνεται «παράπλευρη»

Εδώ το «NAZA» βρίσκει κάτι που πολλά πολιτικά ντοκιμαντέρ αναζητούν και σπάνια πετυχαίνουν, μια φόρμα που δεν εικονογραφεί απλώς το επιχείρημά τους. Η απόσταση των προσώπων από τις συνέπειες των πράξεών τους αντανακλάται στην ίδια την απόσταση της κάμερας από τη Γάζα. Η ταινία δεν μας τοποθετεί στο σημείο της έκρηξης. Μας βάζει στο σημείο όπου η έκρηξη έγινε επιλογή.

Γι’ αυτό και η αναφορά στο «Shoah» του Κλοντ Λανζμάν είναι τόσο εύγλωττη. Όχι ως ιστορική εξίσωση, αλλά ως αναφορά σε έναν κινηματογράφο στον οποίο η μαρτυρία, το πρόσωπο και ο τόπος μπορούν να αποκαλύψουν έναν ολόκληρο μηχανισμό εξόντωσης χωρίς να χρειάζεται να τον αναπαραστήσουν.

Όταν στο συγκλονιστικό τελευταίο 10λεπτο οι εικόνες της Γάζας εισβάλλουν στην ταινία, το αποτέλεσμα είναι σχεδόν σωματικό. Όχι επειδή δεν τις έχουμε ξαναδεί. Αλλά επειδή για πάνω από μία ώρα έχουμε ακούσει το πώς παράγονται. Το «NAZA» είναι μια ταινία για το πώς το αδιανόητο γίνεται διαδικασία. Για το πως η ανθρώπινη ζωή αποκτά ακρωνύμια, μετατρέπεται σε πρωτόκολλο, γίνεται «παράπλευρη».

Το «NAZA» υπενθυμίζει για ακόμη μία φορά τη δύναμη του κινηματογράφου ως μία πράξη έρευνας και μαρτυρίας. Απέναντι στη λογοκρισία, την παραπληροφόρηση, τα fake news, το σινεμά έχει διερευνητικό λόγο. Μετά τη θέαση της ταινίας, δεν μπορείς να αρνηθείς αυτά που συμβαίνουν. Γιατί η άρνηση επιτρέπει σε αυτά τα εγκλήματα να συνεχίζονται.