• ΝΕΑ
  • ΤΑΙΝΙΕΣ
  • ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ
  • ΠΡΟΣΕΧΩΣ
  • ΝΥΧΤΕΣ ΠΡΕΜΙΕΡΑΣ
  • ATHENS OPEN AIR
  • ΤΑΙΝΙΟΘΗΚΗ

  • ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
  • ΑΤΖΕΝΤΑ
NEWSLETTER
Να τα πούμε; Πέντε φορές που ακούσαμε τα «Χριστουγεννιάτικα Κάλαντα» στο σινεμά και δεν το μετανιώσαμε!

Με το βλέμμα στον κόσμο: Εντυπώσεις από το 5o Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Πελοποννήσου

21 Ιαν 2019 | Νέα | 0 comments

Το 5o Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Πελοποννήσου άνοιξε τις πύλες του στην Καλαμάτα και θα διαρκέσει έως και τις 27 Ιανουαρίου εκτυλισσόμενο σε πλήθος πελοποννησιακών πόλεων. Βρεθήκαμε εκεί το τριήμερο που μας πέρασε και μεταφέρουμε εντυπώσεις.
ΜΟΙΡΑΣΟΥ ΤΟ

Πολύ πριν τα «βασισμένα σε αληθινή ιστορία» μας πειράξουν το δικαίωμα στη μυθοπλασία, το ντοκιμαντέρ υπήρξε το αρχέτυπο της αληθινής ιστορίας. Κι αυτό μάλιστα σ’ ένα είδος που από γεννησιμιού του βρίσκεται σε ένταση με την τάση των δημιουργών να υπερσκηνοθετούν την πραγματικότητα. Πάνω απ’ όλα βέβαια το ντοκιμαντέρ είναι το είδος που σε μαθαίνει. Για τον κόσμο, για την ανθρωπογεωγραφία, την ιστορία και τις υποσημειώσεις της.

Βρέθηκα στην (βροχερότατη) Καλαμάτα, είδα μια διοργάνωση σεμνή, εφαρμοσμένου φεμινισμού (όλες οι θέσεις-κλειδιά είναι κατειλημμένες από γυναίκες – και το μοτίβο του φεστιβάλ αφορά στην ισότητα), με πράγματα να διορθώσει, επιλογές να περηφανεύεται, ικανοποιητική προσέλευση του κόσμου, πολλούς προσκεκλημένους, παράλληλες εκδηλώσεις που θα συνεχιστούν σε όλη τη διάρκεια του φεστιβάλ και φυσικά, ταινίες. Από την Βηρυτό στην Β. Ήπειρο και τη Γκάνα κι από τον Σκαραμαγκά στην Φινλανδία και την Παταγονία, η Καλαμάτα απογειώνεται στον κόσμο κι εμείς από 13 ταινίες στην 48ωρη παραμονή μας μεταφέρουμε εντυπώσεις.

Η «Γεύση του Τσιμέντου» (2017), του Ζιάντ Καλθούμ, είναι ένα αξέχαστο ντοκιμαντέρ πολιτικής φρίκης και ανθρώπινης απαξίωσης, οπτικά εκφραστικό, ηχητικά σχεδιασμένο πάνω στην βιομηχανική βοή και συγκινητικά στεκόμενο, με λίγη παραπάνω σκηνοθεσία ίσως αλλά ποιος νοιάζεται,  δίπλα σε ανθρώπους που τους κλήρωσε αδυσώπητη προσφυγική τύχη. Μερικές φορές διερωτάσαι αν οι πόλεμοι γίνονται (και) για να χαρίζεται πάμφθηνο εργατικό δυναμικό σε χώρες που απέχουν, συμμετέχουν παρασκηνιακά, περιμένουν ή απλά αναρρώνουν από τον δικό τους πόλεμο. Ο Σύρος Καλθούμ βρίσκει θεματικό κέντρο, και σε στιγμές σε συγκλονίζει περιγράφοντας όχι τον κύκλο της ζωής αλλά τον κύκλο του θανάτου, αυτόν του τσιμέντου. Που σου τρώει τη ψυχή, σου τρώει τα πνευμόνια, σου τρώει και τη σάρκα. Που ακόμα χειρότερα ξεκινά με την ανοικοδόμηση μιας ελπίδας για να καταλήξει εφιαλτικά στο υλικό που πέφτει και σε πλακώνει τελειωτικά όταν οι βομβαρδισμοί ξεκινούν, όταν το τέλος της ελπίδας στην πραγματικότητα δεν θα είναι παρά το διαιτολόγιο της Οικονομίας – που ως γνωστόν θέλει πόλεμο για να στηριχθεί. Ο Καλθούμ βρίσκει την τέλεια (και απελπιστική) οπτική ειρωνεία, όταν το πυροβόλο του άρματος μάχης παραλληλίζεται στο μοντάζ με τον τεράστιο αρμό των γερανών της οικοδομής. Στο φινάλε, μια κάμερα τοποθετημένη μέσα σε μια περιστρεφόμενη μπετονιέρα, αναποδογυρίζει ασίγαστα την γη με τον ουρανό, σε ζαλίζει και σου επαναλαμβάνει πονετικά πως αυτός ο κόσμος πια είναι, με περισσότερες από μια έννοιες, «άνω-κάτω». Και δεν θ’ αλλάξει ποτέ.

Από την Βηρυττό στην Σάντα Μόνικα του Λος Άντζελες. Η «Queen Mimi» του Γιανίβ Ροκά, μια 94χρονη σήμερα γυναίκα απίστευτων ζωών, που από νοικοκυρά κατέληξε στους δρόμους άστεγη για δεκαετίες, εν συνεχεία έζησε μέσα σ’ ένα πλυντηράδικο της Σάντα Μόνικα κι εκεί την γνώρισε ο Ζακ Γαλιφιανάκης, που εδώ και σχεδόν είκοσι χρόνια την περηφανεύεται για φίλη του και τελικά της αγόρασε κι ένα μικρό διαμέρισμα, που το επίπλωσε η Ρενέ Ζελβέγκερ, για να μένει. Κάπως έτσι, η Μαρί Χάιστ, Μίμι για τους άπειρους φίλους της, μια γυναίκα νεότερη από ανθρώπους μισό αιώνα ελαφρότερούς της, μια γυναίκα που δεν την τρώει το (ομιχλώδες) παρελθόν, που μιλάει για τους άντρες στον ενεστώτα (κι όπως μας είπε ο παρών σκηνοθέτης μετά, είναι θαυμάσια τώρα μ’ έναν δίμετρο 60άρη – «της αρέσουν οι νέοι» όπως μας αποκαλύπτει κι η ίδια), περπάτησε από τα πεζοδρόμια του Λος Άντζελες στο κόκκινο χαλί χολιγουντιανών εκδηλώσεων και είναι μασκότ για το μισό stardom του Λος Άντζελες.

Ο συμπαθέστατος Ροκά, χωρίς να υπερηφανεύεται την κινηματογραφικότητα του σεμνότατου «project in progress», όπως λέει, σαγηνεύεται από τη ζωϊκή ενέργεια της Μίμι, δεν μπαίνει βέβαια σε κριτική διαδικασία του προσώπου που φανερά θαυμάζει, δεν λογαριάζει και πως συχνά το ντοκιμαντέρ γίνεται κάτι ανάμεσα Όπρα, Νικολούλη κι «Έχεις Πακέτο», αλλά παραμένει τίμια δεμένος πάνω στο άρμα της γοητείας μιας (μόνο φαινομενικά) υπέργηρης γυναίκας που προστάζει τον σεβασμό στην ηλικία και την φιλοτιμία της, που συγχρονίζεται περήφανα με την εποχή που αλλάζει και απαιτεί την ισοτιμία της.

 

To Σάββατο ξεκίνησε με βροχή, κορσικάνικα και καλαβρέζικα τραγούδια από τους ABBAL Quintet (ωραιότατοι) – έπαιξαν και την επόμενη μέρα)​ και δύο ντοκιμαντέρ μικρού μήκους της Ιωάννας Νεοφύτου. Το ένα, «Ζωγραφίζοντας», επισκέφθηκε τις εγκαταστάσεις προσφύγων του Σκαραμαγκά για να συναντήσει κάτι πανέμορφα Αφγανάκια με όλον τον τρόμο ενός τραχύτατου ταξιδιού καταγεγραμμένο στη μνήμη, αλλά όχι στο ηλιόλουστο βλέμμα. Ζωγραφίζοντας το σπίτι στην πατρίδα, το ταξίδι «στην έρημο με τους σκελετούς», το Ιράν, την Τουρκία, την θάλασσα προς Ελλάδα, το παρόν μα και το μέλλον που όλα μαζί φωνάζουν την ελπίδα τους να είναι στο Αφγανιστάν. Όπως και να ‘χει η Ιωάννα Νεοφύτου με τον Δημήτρη Σταμάτη συνσκηνοθέτησαν μια στιγμή ελπίδας, μια στιγμή που δείχνει την τεράστια αντοχή των παιδιών αλλά και το μετέωρο ανάμεσα στην παιδική αθωότητα και την ενήλικη λήθη.

Στο, ανώτερο, «Κάποτε Ήμασταν Αντάμα», η Ιωάννα Νεοφύτου ταξιδεύει στην Β. Ήπειρο, βρίσκει ένα χωριό που γίνεται…δύο με την λήξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και παρατηρεί πως τα τείχη είναι τείχη είτε μιλάς για το Βερολίνο, ή για τα κακοτράχαλα της Ηπείρου. Οικογένειες χωρίστηκαν μέσα σ’ ένα βράδυ, η Κοσοβίτσα είχε απέναντί της  την Αγία Μαρίνα, 500 μέτρα που ένα γράμμα για να φτάσει ήθελε να περάσει πρώτα από την…Αμερική, συρματόπλεγμα και συγγενείς που δεν κοιτάχτηκαν για δεκαετίες. Η Νεοφύτου φτιάχνει σκόπιμα ένα ευρύτατο (τύπου) σινεμασκόπ, το κόβει στη μέση κι αυτό και παρακολουθείς έτσι και σχηματικά τα δυο χωριά σήμερα, τόσο μακριά, τόσο κοντά. Ειδικά η σκηνή μ’ έναν γέροντα με χαμένο το ένα μάτι, έχει ένα κοντινό που λες και συνοψίζει μια κοινότητα, μια ανθρωπότητα, κομμένη στα δύο.

Επόμενα έρχεται το «Stealing Rodin» (2017), του πρωτοεμφανιζόμενου Κριστομπάλ Βαλενζουέλα Μπεριός, μια χιλιανή έκπληξη και η καλύτερη ταινία που είδα στο σύντομο διάστημα της Καλαμάτας. Διανοούμενο προσεκτικά και δοσομετρημένα (αλλά με το θέμα που έχει δεν θα μπορούσε αλλιώς), το έργο αναφέρεται στην ανήκουστη κλοπή ενός γλυπτού του Ογκίστ Ροντέν που συνέβη κατά την διάρκεια μιας έκθεσης στο Σαντιάγο το 2005. Ο «κλέφτης» δεν ήταν παρά ένας φοιτητής είκοσι χρονών, που είδε…σκοτάδι και μπήκε, έκλεψε το γλυπτό, το οποίο και παρέδωσε ένα μήνα αργότερα στις αρχές. Ο λόγος; Μα τι άλλο εκτός από μια πανεπιστημιακή εργασία του φοιτητή, που ήθελε να διαλαλήσει πως δια της απουσίας επισημαίνεται περίτρανα αυτό που λείπει, αποκτώντας έτσι στην περίπτωση της τέχνης την πρέπουσα σημασία που έχουμε απολέσει στην πορεία.

Έχει φυσικά δίκιο. Όπως η κλοπή της Τζιοκόντα στις αρχές του 20ου αιώνα διατράνωσε την σημασία της έκτοτε, έτσι και η κλοπή του Ροντέν έγινε με την επιστροφή του η αιτία της πιο επιτυχημένης έκθεσης στην ιστορία του Σαντιάγο. Έστω κι αν ο περισσότερος κόσμος ήθελε να δει «το γλυπτό που έκλεψε ο μικρός», ο προβολέας έπεσε πάνω στο αντικείμενο και την σημασία του, ο φετιχισμός και η ιερότητα της πνευματικής καλλιτεχνικής παρακαταθήκης επανήλθε μέσω της πράξης ενός σοβαρά (έστω κι αν «παράνομα») επαναστατικού τύπου. Ο Μπεριός το στήνει σαν whodunit, κι όσο περνάει η ώρα ξαμολάει σκέψεις ενός θρίλερ πάνω στη σημασία της τέχνης, ανελκύοντας το έργο του και σε διπλές ερμηνείες, εκ των οποίων η βολικότερη στα δικά μας είναι και πως μια πράξη (ή ένα έργο τέχνης) μπορεί να έχει μια έννοια από τον δημιουργό της, έχει όμως και ανεξέλεγκτες άλλες που παίρνει στην πορεία. Και η κριτική εδώ μπορεί να βρει τον ρόλο και το έργο της. Εναπόκειται στην κατάρτισή της – καθώς και στο ενεργό κοινό «άλλων ανθρώπων» που δεν αρκούνται στην κατανάλωση και την γνωμολαγνεία.

Ενδιαφέρον, πένθιμου ύφους, είναι το ντοκιμαντέρ του Γιώργου Μαγουλά «Shadows of Dreams», πάνω στην έννοια του Χρόνου όπως βιώνεται από τέσσερεις ομιλούντες ανθρώπους κι έναν αμίλητο. Οι πρώτοι είναι μια Ελληνίδα δασκάλα χορού στο Βερολίνο, δύο φαροφύλακες στην Ικαρία κι ένας Φινλανδός δρομέας υπερμαραθωνίων αποστάσεων. Ο αμίλητος και (ω του θαύματος) πιο ενδιαφέρων είναι ο αμίλητος φύλακας του Συμμαχικού Νεκροταφείου στη Θεσσαλονίκη, ένας γυρτός γέροντας που φροντίζει τα μνήματα ανάβοντας κάθε μέρα το κερί σε κείνο του πατέρα και του παππού του. Το θέμα είναι από μόνο του σκυθρωπό μα και αναγκαίο, η περισυλλογή του είναι οπτικά καλαίσθητη και συχνά περιεκτική, η πλήρης εναπόθεση όμως στα λεγόμενα των τεσσάρων ανθρώπων οδηγεί στην επαναληπτικότητα που χαρίζει ανώφελη διάρκεια και δεν απογειώνει λεκτικά το θέμα. Ωστόσο, από την καλλιτεχνική γλώσσα του χρόνου (εδώ στον χορό), ως το αιώνιο πέλαγος, το ουδέτερο, σιωπηλό χιόνι, το νερό στα ιντερμέδια (που επίσης χρονοτριβούν) και φυσικά την μαρμάρινη αχρονικότητα των μνημάτων με αντίστιξη τον γερμένο γέροντα, γεννούν ενδοσκοπικές διαθέσεις ωφέλιμες και αντιπαραβάλλουν την βασική ανθρωπιά με την κατάντια του σύγχρονου βιαζόμενου και βιαστικού ανθρώπου.

Από την άλλη το «Μετά τις Προσευχές» του Ιταλού Σιμόνε Μεστρόνι, που μας πηγαίνει στο Κασμίρ που ολοφάνερα ο ίδιος υπεραγαπά (αφού εκεί όπως μας είπε ανδρώθηκε μαθαίνοντας ξυλογλυπτική) είναι ένα εντελώς προβληματικό στις επιπλοκές του φιλοϊσλαμικό πόνημα, χωρίς ιστορική επάρκεια, που αρνείται να διαλέξει ανάμεσα στον φιλελευθερισμό και τη βία, που διατυμπανίζει την ανάγκη εθνικής απελευθέρωσης του Κασμίρ από την ινδική δυναστεία, που εξάρει τον λιθοβολισμό και την ένοπλη επαναστατική δράση, κρατώντας ελάσσονες τόνους στην, από πλευράς γυναικών περισσότερο, κριτική της βίας αυτής.

Αν η σχεδόν φονταμενταλιστική αυτή απολογία άλλαζε το Κασμίρ με την κατεχόμενη Κύπρο μπορεί να κατέφθαναν και ορδές αντεξουσιαστών στην Καλαμάτα. Αλλά αυτό αφορά περισσότερο τον προγραμματισμό του φεστιβάλ παρά την ταινία του Μεστρόνι που δεν χειροκροτήθηκε (η μόνη απ’ όσες είδα) παρά μόνο αφ’ ότου είδαμε τον ίδιο τον σκηνοθέτη που περιγράφοντας τις προθέσεις του καταλάβαινες πόσο μακριά τους βρέθηκε στο καλλιτεχνικό του αποτέλεσμα.

Τέλος του Σαββάτου, το ντοκιμαντέρ του Κωνσταντίνου Φόλλα, «Ένα Δέντρο Θυμάται», μας πήγε στο τσεχοσλοβάκικο Λίντιτσε και την περίφημη ισοπέδωσή του από τους Ναζί το 1943 ως αντίποινα στην δολοφονία του Χάιντριχ (ο 3ος τη τάξει του Ράιχ), του μόνου σοβαρού (και ανεύθυνου κατά μία έννοια) χτυπήματος της ευρωπαϊκής αντίστασης στο χιτλερικό καθεστώς. Θεματικά ενδιαφέρον, αισθητικά εντελώς τηλεοπτικό (μέχρι και off αφήγηση…), το ντοκιμαντέρ εμφαίνει ορθά αλλά με αχρείαστη γραφικότητα περιγραφών ναζιστικής θηριωδίας και τραβάει δικαιολογημένα αλλά επαναλαμβανόμενα σε μάκρος. Απουσιάζει μια έστω κριτική σκέψη πάνω σ’ ένα χτύπημα που όφειλε να έχει υπολογίσει την μανιακή προσωπική αντίδραση του Χίτλερ, δεν είμαστε δα στην εποχή του «Hangmen Also Die!» του Φριτς Λανγκ που φυσιολογικά ενέδιδε στον προπαγανδισμό του – παραδόξως η συγκεκριμένη ταινία ως ιστορικό τεκμήριο δεν αναφέρεται ποτέ, σφάλμα. Εντούτοις υπάρχει διάχυτη συγκίνηση, ειδικά στο πως βρέθηκε ο ομαδικός τάφος των φονευθέντων ανδρών (ουδείς άνω των 15 ετών έμεινε ζωντανός) ή στο φινάλε όταν τίθεται το δύσκολο ερώτημα του ζητήματος της συγχώρεσης ενός έθνους που σκότωσε τους ανθρώπους σου και σου άλλαξε οριστικά τη ζωή. 

 

Η πανηγυρικά βροχερή Κυριακή ξεκίνησε τέλεια (αν και τελείως λανθασμένα με τον προσδιορισμό «προβολή για όλη την οικογένεια») με το «Shut Up and Play the Piano» για τον Τσίλι Γκονζάλες, αυτόν τον έξοχα ανοικονόμητο και υπέρμετρα ταλαντούχο άνθρωπο που παντρεύει το πανκ με το ραπάρισμα και την κλασσική μουσική με την κάθε άλλο παρά κλασσική συμπεριφορά. Βωμολόχο, αγριεμένο, πρόστυχο, αποθεωτικά μουσικό και πολυβολητά μονταρισμένο, το «Σκάσε» σε είχε να χορεύεις στο κάθισμα (ενίοτε να ανοίγεις και το shazam μην ξεχάσεις το κομμάτι…) αλλά και να συλλογιέσαι έκπληκτα πως αυτός ο παροξυσμικός τύπος διακατέχεται από τόσο δέος για την ακαδημαϊκότητα ενώ ταυτόχρονα προκαλεί τα όρια πομπού-δέκτη μιας συναυλίας οποιασδήποτε μουσικής. Ο ορισμός του τέλειου, εγωπαθούς, τρελού καλλιτέχνη που σαλπίζει προχωρώντας πρώτος κι εμείς οφείλουμε να ακολουθούμε.

Στη συνέχεια το «Money Stone» του Στιούαρτ Χάρμον, ξεκινά τέλεια στα παράνομα μεταλλεία χρυσού της Γκάνα, φτιάχνει το πιο κλειστοφοβικό θρίλερ που (δεν) είδες ποτέ στα ανθρώπινα λαγούμια εκατοντάδες μέτρα μέσα στη γη κι έχει επιτελέσει τον στόχο του στην πρώτη μισή ώρα, μιλώντας για την ανωμαλία της παιδικής εργασίας και την ανάγκη της εκπαίδευσης στην Γκάνα. Προβληματικά, υπάρχει και μια ώρα ακόμη, όχι κακού ντοκιμαντέρ αλλά μιας δραματουργικής ακαδημαϊκότητας χωρίς ιδιαίτερο νεύρο που θέλει να έχει χαρακτήρες, θέλει να δώσει ένα happy end και, κυριότερα, αποτυγχάνει στο να γίνει πραγματικά πολιτικό εξακτινώνοντας την κριτική του στους πρέποντες παραλήπτες. Ενδιαφέρον, αλλά χαμένη ευκαιρία.

Επόμενα, η χειρότερη στιγμή των επιλογών που είδα, το «Stranger in Paradise» του Γκουίντο Χέντριξ, ένα φοβερά διδακτικό, φοβερότερα πολιτικά ορθό και αφόρητα αυτάρεσκο πόνημα πάνω στην πολιτική συζήτηση περί μεταναστευτικού προβλήματος στην Ευρώπη, βάζει εκδοχές νοοτροπιών ενός κρατικού υπαλλήλου στην υποδοχή και κρίση καταλληλότητας για βίζα προσφύγων, αποφασίζει πολύ νωρίς πως ο σκεπτικός πάνω στο μεταναστευτικό είναι ακροδεξιός και ο ανοιχτός ένας θαυμάσιος αριστερός που οραματίζεται μια Ευρώπη χωρίς σύνορα και 37 τρισεκατομμύρια δολάρια όφελος (!!) για την Ευρώπη της καρδιάς μας. Κάπως έτσι δεν προωθείται ο διάλογος, η ακροδεξιά κερδίζει έδαφος και οι πρόσφυγες καταλήγουν χωρίς μοίρα αποκλεισμένοι από μια σειρά χωρών που απλώς κλείνουν τα σύνορά τους. Ο ορισμός της αφελούς και πολιτικά επικίνδυνης ανοησίας σ’ ένα ντοκιμαντέρ που κερδίζει λίγους πόντους μόνο στην τελευταία πράξη του όταν, αυτάρεσκα βέβαια και πάλι, συλλογιέται πόσο αδιέξοδο και ανώφελο υπήρξε ακόμα και το ίδιο.

Τέλος της Κυριακής, καθώς η ώρα της αναχώρησης πλησίαζε επικίνδυνα, το θαυμάσιο «Μαργαριταρένιο Κουμπί» του Γκουζμάν από το 2015, ένα χιλιανό ποίημα πάνω στην ανθρωπολογία, μια φυλή αυτοχθόνων που ζει τις τελευταίες της μέρες (μετά τις σφαγές των εισβολέων της περιοχής, όχι από μόνη της), την πολιτική (ο Γκουζμάν δεν καταδέχεται ποτέ να πει το όνομα του Πινοσέτ), το πανταχού παρόν νερό, το υδάτινο σύμπαν γύρω μας, ενός ωκεανού που είναι η ζωή, έφερε όμως και τον θάνατο, ενός ωκεανού που θυμάται στην όψη ενός κουμπιού εκείνους που βρήκαν μέσα του το άδοξο μνήμα τους, εκείνους που κι εμείς, ίσως, είμαστε καταδικασμένοι να ξεχάσουμε. Ο Γκουζμάν όμως είναι ακόμα εδώ, όλη του η ζωή είναι αφιερωμένη σ’ ένα ημερολόγιο μνήμης της φυλής, της γλώσσας και του κόσμου του, σε όλο του το είναι ηγεμονεύει ένας υπέροχος ρομαντισμός του πως αυτός ο κόσμος θα μπορούσε (;) και θα έπρεπε να είναι.

Οι θερμές ευχαριστίες του υπογράφοντος στην κ. Αντιγόνη Ζόγκα, εκπρόσωπο τύπου του φεστιβάλ,  για την ένθερμη, διαρκώς ενημερωτική και πάντα χαμογελαστή βοήθεια σε οτιδήποτε χρειάστηκε.

ΜΟΙΡΑΣΟΥ ΤΟ